Aš sparka ķ liggjandi mann

Ķ tilefni žeirrar umręšu sem veriš hefur um vanda bęnda, ritar Margrét Jónsdóttir pistil ķ Fréttablašiš, žann 31. įgśst, sķšastlišinn. Ekki kemur hśn meš neinar hugmyndir um lausn vandans, vill einfaldlega aš bęndur taki hann į sig og rśmlega žaš. Hśn vill aš beingreišslum til bęnda verši hętt aš fulli. Įstęša žessa er aš hennar trś er aš saušféš sé aš éta upp landiš okkar. Aušvitaš mį Margrét hafa sķna trś og aušvitaš mį hśn tjį sig um hana. En aš koma meš slķk skrif nśna, žegar bęndur standa ķ ströngu viš aš leita sér leiša til aš lifa af nęsta įr, samhliša smalamennskum og réttum og žvķ lķtill tķmi til aš svara trśboši Margrétar, er einna helst hęgt aš lķkja viš spörkum ķ liggjandi mann.

Allir vita aš trśarbrögš ręna fólk of réttu rįši og ekki dettur mér til hugar aš ég geti snśiš Margréti og žeim sem henni eru samsinna, til rétts vegar. Nokkur atriši vil ég žó nefna, sem afsanna žessa trś.

 

Vešurfar

Viš landnįm var hlżrra hér į landi en nś og hafši veriš svo um einhverjar aldir į undan. Upp śr 1200 fór aš kólna og hélt svo įfram allt fram į tuttugustu öldina. Kaldast var frį sextįndu öld og fram undir 1920. Žaš tķmabil gjarnan nefnt litla ķsöld. Frį lokum litlu ķsaldar til dagsins ķ dag, hefur hlżnaš. Žaš er ekki lišin ein öld sķšan kuldinn hér į landi var svo mikill aš hęgt var aš ganga milli Akraness og Reykjavķkur į ķs!

Klįrt mįl er aš meiri gróšur var į landinu viš landnįm, enda viš lok hlżtķmabils į jöršinni, žó vķsindamenn efist um aš skógur hafi žakiš landiš milli fjalls og fjöru. Loftslag hefur mikil įhrif į gróšur og žvķ ekki undarlegt aš honum hafi hrakaš verulega į žeim öldum sem litla ķsöld stóš yfir. Nś hefur gróšur aukist aftur, samhliša hlżnandi loftslagi. Sem dęmi hefur sjįlfsprottinn gróšuržekja, sem telst vera mikil žekja, aukist um 30% frį įrinu 2002, į Skeišarįrsandi.

Vešurfar er stór įhrifavaldur gróšurfars.

 

Eldgos

Frį landnįmi hafa oršiš 174 skrįš eldgos į Ķslandi. Sum stór önnur minni. Mörg žessara gosa hafa valdiš miklum skaša į bśpeningi og jafnvel fólki. Žar hafa Katla og Hekla veriš duglegastar.

Tvö eldgos bera žó af ķ Ķslandssögunni. Žaš fyrra varš įriš 1362, ķ Hnappafellsjökli og lagši heila sveit ķ eyši, Litla Héraš. Žessi sveit var blómleg fyrir gos, fjölmenn og fjölbreyttur bśskapur. Bar žó hęst mikil kornrękt ķ žessari blómlegu sveit, enda grasgefin milli fjalls og fjöru. Stór hluti bśpenings drapst og fjöldi fólks fórst, ķ žessu eldgosi.

Žegar žeir sem eftir lifšu sneru til baka, til aš byggja bś sķn aftur, blasti viš žeim aušn, öręfi. Sveitin hefur sķšan boriš nafniš Öręfasveit og eldfjalliš sem eyšileggingunni olli, nafniš Öręfajökull.

Įrin 1783-84 geisušu Skaftįreldar. Žį sögu ęttu allir Ķslendingar aš žekkja. Er žeim lauk, hafši 70% af bśpening ķ landinu falliš og um 20% žjóšarinnar lįtist. Stór sį į gróšurfari um mest allt land og nęst eldunum var hann ekki til

Eldgos er annar įhrifavaldur gróšurfars og saman meš kólnandi vešurfari įtti gróšur hér į landi erfitt uppgangs.

 

Mannfjöldi, bśstofn

Byggš var nokkuš fljót aš komast į um allt land, efir landnįm. Tališ aš fjöldi landsmanna hafi fljótlega nįš einhverjum žśsundum. Lengi framanaf er tališ aš fjöldinn hafi legiš į milli 10 og 20 žśsund manns, sveiflast eftir įrferši og hvernig eldar logušu.

Landnįmsmenn fluttu meš sér til landsins ęr, nautgripi, hross, geitur, svķn og hęnsni. Nautgripir voru uppistašan ķ kjötframleišslunni, įsamt svķnum, en ęr voru lķtiš nżttar til žess, fyrst um sinn. Saušfjįrstofninn var lķtill. Žegar tók aš kólna varš svķnabśskapur nįnast śtilokašur. Nautgripabśskapur varš erfišari, en aušveldara var aš halda saušfé. Žvķ jókst hlutur žess ķ kjötframleišslu og nautgripir fyrst og fremst nżttir til framleišslu mjólkur og mjólkurafurša. Tališ er aš frį Sturlungaöld fram aš 19. öld, hafi saušfé ķ landinu veriš nįlęgt 50.000 fjįr, sveiflast ķ hlutfalli viš fólksfjölda.

Žegar lķša tók į 19. öldina fjölgaši fólki og samhliša žvķ bśpeningi, žó ekki ķ sama hlutfalli. Undir lok 19. aldar og fyrstu tvo įratugi žeirrar tuttugustu, voru miklir kuldar, eldgos og fjįrfellir. Žetta er talin vera helsta įstęša vesturfaranna. Žį var mannfjöldi ķ landinu kominn upp ķ 70.000 og tališ aš a.m.k. 15 til 20.000 manns hafi flutt bśferlum vestur um haf.

Frį 1920 til dagsins ķ dag, hefur landsmönnum fjölgaš mjög hratt, Samhliša žvķ fjölgaši saušfé ķ landinu, žó hęgar og undir lok įttunda įratugarins nįši fjöldi saušfjįr hįmarki, um 800.000 fjįr. Sķšan hefur fé fękkaš um rśmlega 40%.

Žegar skošaš er hvernig fjöldi fjįr į Ķslandi skiptist milli landshluta, kemur ķ ljós aš flest fé er į vestan veršu noršurlandi, en fęst į eystri hluta noršurlands. Kannski finnst einhverjum žetta undarlegt, žar sem gróšurfar finnst vart betra ķ nokkrum landshluta en vestanveršu noršurlandi og aš landfok er vart hęgt hęgt aš finna meira į landinu en einmitt eystri hluta noršurlands. Rétt er aš benda į aš vestari hluti noršurlands hefur sloppiš best gegnum žau 174 eldgos sem oršiš hafa frį landnįmi og žvķ nęr eingöngu žurft aš berjast viš kuldann į litlu ķsöld, mešan eystri hluti noršurlands hefur žurft aš glķma viš bįša žessa vįgesti, gegnum aldirnar.

Mikiš įtak hefur veriš unniš ķ landgręšslu. Žar eiga bęndur stęrstan heišurinn, enda veriš erfitt aš sękja fé ķ rķkissjóšs til slķkra verka, gegnum tķšina. Žaš sem rķkiš hefur lagt fram er fyrst og fremst stjórnun og utanumhald landgręšslu. Verkin og hrįefni hafa bęndur aš mestu lagt fram og oftast ķ sjįlfbošavinnu og fyrir eigin reikning

Žaš er ljóst aš saušfé į minnstan žįtt ķ gróšureyšingu, enda fįtt fé ķ landinu allt fram undir sķšustu öld. Nįttśruöflin spila žar stęrstan sess. Aušvitaš mį einnig segja aš koma mannskepnunnar til landsins spili žar eitthvaš innķ, sér ķ lagi fyrstu įr byggšar. Sjįlfsagt hafa landnįmsmenn sótt sér sprek ķ eldinn og unniš eitthvaš timbur. 

Žó er erfitt aš fullyrša aš gróšuržekja landsins vęri meiri, žó landiš hefši aldrei byggst.


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 identicon

Žetta eru įgętar pęlingar. Ég er sammįla žvķ aš vešurfariš er stęrsti orsakavaldurinn ķ gróšureyšingu. 

Į sumum svęšum vęri įstandiš žó lķklega mun betra ef sauškindin hefši aldrei til landsins komiš, svo sem ķ kring um Reykjavķk og lķklega vķša į Reykjanesi.  En į hįlendinu hefši uppblįsturinn oršiš nokkuš sį sami hvort sem mašur eša sauškind hefši komiš ķ landiš ešur ei. 

Rökin um aš sauškindin héldi nišri vexti birkis sem aftur vęri naušsynleg vörn gegn öskukęfingu gróšurs og foks, halda ekki vatni į stórum svęšum hįlendisins hvar óvķšast voru skógar žegar landiš var numiš. 

Sjįlfsagt er beit žó óvķša til bóta en žó mį benda į aš landgręšslufrömušir ķ Gunnarsholti gręddu upp mela um mišja öldina meš sįningu,įburši og beit.  Töldu beitina bęta jaršveginn. (sjį bókina Sįšmenn sandanna). 

Ašferšin var į hinn bóginn ekki talin henta ķ lausum jaršvegi og aušvitaš eigum viš Ķslendingar til gamalt orštak yfir žetta ž.e. hófleg beit er hagabót!  ;-) 

Bjarni Bjarnason (IP-tala skrįš) 4.9.2017 kl. 09:03

2 Smįmynd: Gunnar Heišarsson

Sęll Bjarni

Žaš er ekki margt fé ķ Reykjavķk eša į Reykjanesskaganum sjįlfum og hefur aldrei veriš. Žar eru nokkrir hobbżbęndur, engin eiginleg fjįrbś, enda Reykjanesskaginn aldrei veriš talinn heppilegur til fjįrbśskapar. Bęndur skapa sér bś eftir landgęšum.

Svo mį aušvitaš taka umręšuna um hobbżbęndur. Hvort žeir eigi yfirleitt aš vera į beingreišslukerfinu. Hvar mörkin milli hobbżbónda og alvöru bónda liggja.

Žaš er aušvitaš klįrt mįl aš sį sem heldur saušfé ķ žéttbżli telst hobbżbóndi, sama hversu margt fé hann heldur.

Verra er aš skilgreina žį sem bśa utan žéttbżlis. Sumir halda saušfé en stunda ašra vinnu sem ašalstarf. Žeir hljóta aš kallast hobbżbęndur. Ašrir eru meš tiltölulega fįtt fé, meš öšrum bśskap, eru meš blandaš bś. Erfišast er aš skilgreina žar hvenęr hęgt er aš tala um hobbż eša atvinnu.

Ķ žaš minnsta žarf aš taka žessa umręšu. Žaš getur varla talist ešlilegt aš žeir sem halda saušfé į höfušborgarsvęšinu séu innan beingreišslna. Į sķšasta įri taldist į fjórša hundraš fjįr į žessu svęši.

Hófleg beit samfara landgręšslu, eru sannindi sem flestir bęndur žekkja og hafa vitaš um langa tķš. Enda mestur įrangur uppgręšslu žar sem žetta hefur veriš tvinnaš saman. Frišun lands til uppgręšslu hefur gengiš verr og gróšur žaš mun viškvęmari fyrir vešrum og vindum. Žaš var fyrst og fremst af žeirri įstęšu, hversu viškvęm žau svęši voru sem Landgręšslan frišaši og gręddi, sem vķsindamenn opnušu augun fyrir žessari stašreynd. Fyrir bęndur voru žetta engar uppgötvanir.

Nś eru žessi vķsindi kennd um allan heim.

Gunnar Heišarsson, 4.9.2017 kl. 10:21

3 Smįmynd: Gunnar Heišarsson

Mesta ógn viš gróšur hér į landi er blessuš alaskalśpķnan.

Žetta sést betur og betur, nś žegar vešur hefur fariš hlżnandi. Lśpķnan ęšir sem aldrei fyrr yfir ógróin sem gróin svęši og eirir engu nema kannski trjįm, ef žau standa į traustum grunni. Lįggróšur og fallegu ķslensku blómin mega sķn lķtils. Žjóšarblómiš okkar, Holtasóleyjan, er žar engin undartekning. Allt vķkur fyrir lśpķnunni.

Viš Skeišarįrsand var plantaš lśpķnu fyrir margt löngu sķšan. Hśn er nś farin aš flęša śt į sandana og fjöldi manns į hverju įri sem vinnur viš aš halda henni ķ skefjum, meš litlum įrangri. Į öšrum hlutum Skeišarįrsand, žar sem lśpķna hefur ekki enn yfirtekiš, hefur einnig oršiš gķfurleg breyting į gróšri. Lįggróšur og blóm žekja nś sķfellt stęrri hluta sandsins. Svokölluš gróšuržekja,žar sem gróšur er talin žekja yfir 50% lands, hefur aukist į žessu svęši um 40% frį aldamótum, įn aškomu mannskepnunnar.

Annaš svęši, nęr höfušborginna og gott til skošunar į eyšileggingarmętti lśpķnunnar, er į Hafnarmelum ķ Melasveit. Um sķšustu aldamót var plantaš žar nokkrum rótum af lśpķnu. Žį hagaši svo til aš į svęšinu voru torfur meš birkihrķslum og melar į milli. Um įratugi hafši veriš nokkuš landfok į svęšinu og žessar torfur hopaš. Sjįanleg minnkun var žó į landfoki um aldamót.

Nś, tępum tveim įratugum sķšar, hefur lśpķnan yfirtekiš alla melana žarna og kreppt svo aš birkitorfunum aš birkiš sjįlft er aš lįta undan. Eitthvaš į lśpķnan žó erfitt meš aš sį sér móti rķkjandi vindįtt, žvķ noršan til ķ žessum skógi er lķtiš sem ekkert af henni.

Og žar sést best hversu skašleg lśpķnan er. Rofabörš hafa gróiš upp, birkiš blómstrar og vex śt į melana. Lįggróšur og blóm eru žar allsrįšandi. Ber melur vart sjįanlegur į stórum svęšum. Eftir nokkur įr mį gera rįš fyrir aš lśpķnan hafi nįš aš koma sér į žetta svęši og drepa allt sem fyrir henni veršur.

Žvķ hefur veriš haldiš fram aš lśpķnan sé landbętandi, aš hśn drepist einhverjum įrum eftir aš henni er plantaš og skilji eftir orkurķkt land.

Fyrir um 70 įrum var fyrst plantaš lśpķnu ķ Skorradal. Sķšustu tvo įratugi hefur veriš markvisst unniš aš slętti į henni žar. Hśn lifir enn góšu lķfi! Veriš getur aš sį tķmi mun einhvertķma koma aš lśpķnan drepst žar og aš eftir verši orkurķkt land. Žess ber žó engin merki ennžį.

Hitt liggur ljóst fyrir aš ķslenskar smįjurtir og blóm munu seint eša aldrei finnast į žeim bletti landsins og sķfellt stęrra landsvęši er aš hljóta sömu örlög.

Kannski mun sį tķmi koma aš viš getum einungis séš žjóšarblómiš okkar į myndum.

Gunnar Heišarsson, 4.9.2017 kl. 10:58

4 identicon

Hef engu viš žetta aš bęta nema aš einhversstašar į ég stóšmeri ķ Melasveitinni, verš aš hafa augun opin žegar ég nę ķ hana. ;-) 

Bjarni Bjarnason (IP-tala skrįš) 5.9.2017 kl. 19:43

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband